TOI HAU TH
CUA CAC HOANG E TRUNG QUOC


HO AC DUY

           e chuan b xam lc nc ta, Hoang e nc Trung Hoa la Tong Thai Tong ra lenh ieu binh vung Quang Chau sat bien gii nc ta

     Mua thu thang 7 nam Canh Thn (980) nhaTong lay Hau Nhan Bao lam Giao Chau luc thuy lo chuyen van s, Lan Lang oan luyen Ton Toan Hng, Tat tac s Hac Thu Tuan, Yen b kho s Tran Kham To, Ta giam mon tng quan Thoi Lng lam Ung Chau lo binh ma o bo th, Ninh Chau th s Lu Trng, Quan kh kho pho s Gia Thc, Cung phung quan cap mon chi hau Vng Soan lam Quang Chau lo binh ma o bo th; hop quan ca bon hng hen ngay cung sang xam lc.

           ai Viet S Ky Toan Th , phan Ban ky , quyen 1 trang 217 chep nh sau :
           "...Thang 8, vua Tong sai L a Ton em th sang noi rang :"Trung Hoa oi vi Man Di cung nh than ngi co t chi, van ong duoi co tuy tim mnh, cho nen noi tim la chu. Neu mot tay mot chan ma mach mau ngng ong, gan cot khong yen th phai dung thoc thang e cha. Cha ma khong cong hieu th lai phai cham cu cho ky khoi, khong phai la khong biet thuoc thang th ang mieng ma cham chch th rach da. Phai lam nh the la v ton hai t ma li ch nhieu. Ke lam vua thien ha cung phai lam nh vay chang ? Cho nen Thai To Hoang e ta nhan ngoi do nha Chu nhng, oi ten nc la Tong, van vat trong sang, mot phen bien oi theo xa, ngoi e vng ma nhn Man Di mac benh. Cho nen, nam th nhat, th hai th thuoc thang cho cac at Kinh, thuc, Tng, am, nam th ba th t th cham cu cho cac mien Quang, Viet, Ngo, S gan cot huyet mach ra dang tre con, co phan khoe manh. Khong do c tr than dieu sang suot cua bac vng gia ma tru lieu uc en the ? en khi ta noi gi c nghiep ln, ch than coi chnh s, cho rang at Phan at Tinh la benh long benh, neu long benh cha cha khoi th lam sao cha noi t chi ? V the mi luyen thuoc thang bang nhan ngha,sa oi cham cu bang ao c, het sc cha cho cac at Phan, at Tinh, ch mot lan la khoi benh, chn chau bon bien a manh lai yen. Ch co Giao Chau cua ngi xa cuoi tri, thc la ngoai nam coi. Nhng phan tha cua t chi v nh ngon tay ngon chan cua than ngi, tuy ch mot ngon b au, bac thanh nhan lai khong ngh en hay sao ? Cho nen phai m long ngu toi cua ngi e thanh giao cua ta trum toa, ngi co theo chang ? Huong chi t thi Thanh Chu,(nc ngi a em chim tr trang sang dang, en thi ViemHan dng cot ong lam moc, cho en thi Ly ng, van thuoc ve noi a. Cuoi thi ng th nhieu hoa nan, cha kp x tr. Nay thanh trieu long nhan trum khap muon nc, c nghiep thai bnh ngh cung a thnh. Le phan phong a sap at san, con di ngi en chuc sc khoe cua ta. Ngi ng ru ru trong bon goc nha khien cho ta buon phien phai chem c bo so lam co nc ngi hoi sao cho kp ? Du cho song nc ngi co ngoc,ta vt xuong suoi; nui cua ngi san vang, ta nem vao bui e thay chang phai ta tham cua bau cua nc ngi. Dan cua ngi hay bay nhay (y noi song hoang da) con ta th co nga xe; dan cua ngi th uong mui (nay con ngi man mien nui rng Giao Quang van con tuc ay) con ta th co cm ru e thay oi phong tuc cua ngi; dan ngi th bat toc con ta th co ao mu, dan ngi noi tieng chim con dan ta th co Thi, Th e day le cho dan ng. Coi nong choi chang, khoi hi mu mt, ta toa may Nghieu ti cho ma ngot. Kh bien ham hap, chay may chay a, ta gay an Thuan quat lan gio thm. Sao tren tri nc ngi chang ai biet ten g, ta quay chom t vi e ngi biet chau ve. at ngi nhieu ma qu, ai cung s chung quay, ta a uc vac ln e yem tr, khien chung khong lam hai. Ra khoi ao di cua ngi ma xem nha Minh ng, Bch ung chang ? Trut ao quan co la cua ngi ma mac ao con hoa theu hnh rong nui chang ? Ngi co theo ve hay khong, ch mau chuoc lay toi. Nay ta ang chnh on xe co, quan lnh, truyen hieu lenh chieng trong. Neu chu theo giao hoa, ta se tha toi cho, neu trai menh ta se sai quan anh. Theo hay chong, lanh hay d t ngi xet lay" chieu th nay do Vng Vu Xng nha Tong soan.

           306 nam sau , ai e Mong Co la Hot Tat Liet ngam ang nuot cay sau hai lan that bai trong am mu xam lc ai Viet , lan th ba v Hoang e khet tieng cua quan Nguyen chuan b kha chu ao ve mat chnh tr cung nh quan s , Hot Tat Liet chieu mo mot so phan t phan boi nh Tran ch Tac , Tran tu Hoan ,Nguyen Lnh , Le An , Le Trac ....dng ra mot trieu nh tay sai chuan b e i theo oi quan xam lc , trc khi ha lenh cho con mnh la Thai t Thoat Hoan lam tong ch huy xuat quan , Hot Tat Liet a gi cho vua Tran Nhan Tong va quan dan nc ai Viet mot toi hau th vi li le nh sau :

           "Trc v vua nc cac ngi a xng than theo phuc, hang nam dang o cong ma khong than hanh vao chau, nhan chu cua y la Tran Di Ai sang chau, ta uy cho trong coi cong viec nc An Nam. Di Ai ve th lai b giet hai. a-ru-ga-tri la Bu-y-an Te-mua (Buyan Tamur Bot nhan Thiep-moc-nhi vang menh sang th khong nhan. Con quan ta i anh quan Chiem Thanh, phai giup lng thc th lai khong cung cap g. V the ma Tran Nam Vng Thoat Hoan, hanh tnh bnh chng s la Aric Khaya phai em quan sang anh. Trong luc giao binh, hai ben eu giet hai lan nhau. Nay can than cua nc cac ngi la bon Tran ch Tac, Tran Tu Hoan lo nc nha b sup o tieu diet, tai hoa en ke vo toi, thng khuyen bao y vao chau, rot cuoc van khong chu nghe theo. Bon ay ben t lai quy phuc. Ta thng bon ay co long trung hieu, ac cach phong Tran ch Tac lam An Nam quoc vng, Tran Tu Hoan lam Phu ngha cong e phung t ho Tran. Lai sai Tran Nam Vng Thoat Hoan, bnh chng s A-gu-ruc-tri (Ao lo xch) em quan sang bnh nh nc cac ngi. Nhng toi loi trc ay ch mnh y (ch vua Tran), quan dan khong dnh dang g. Khi chieu th ti ni, cac ngi nen lai tr ve ong ruong yen on lam an. Vay xuong chieu hieu bao. Li tren ay la e hieu du quan lai bach tnh nc An Nam". (Nguyen s An Nam truyen)

Vi nhng li le vo cung ngao man , kieu can, xac lao , ke ca cua mot ln , s khoa trng khuech ai cua vua Tong
           Vng Vu Xng o tien s lam quan en chc Han lam hoc s co the xem ong la ngi uyen bac ve Y ly , ong a ap dung nhng ly thuyet ve chan oan , ieu tr e lap luan trong bc toi hau th nay cho Hoang e nc Tong
Va e tra li cho cac y tng xac xc trong bc toi hau th ma tai hoa cho ca nc Tong la nhieu nam sau o van b cac v Hoang e nc ta cat quan anh vao Trung Quoc vi toi ngao man nay
           ai Viet S Ky Toan Th , phan Ban ky , quyen 1II trang 272 chep nh sau :
           "Nam Ky Hi (1059), mua Xuan thang 3 (Ly Thanh Tong) cat quan qua anh Kham Chau nc Tong, khoe binh th uy roi ve v ghet nha Tong phan phuc.. ".
Bon mi nam sau Ly Thai To nc ta lai xuat quan anh sau vao trai Nh Hong nam sau trong at Tong, ot kho un o roi rut quan ve.
           Nam 1075, hoang e Nhan Tong sai Ly Thng Kiet tien sau vao at Trung Quoc vi mi van binh thuy bo anh cac chau Kham, Ung, Liem. Thng Kiet bat song quan quan nha Tong em ve ai Viet , o la tran nang ne nhat ma nha Ly a day cho nha Tong mot bai hoc ch ang ve toi kieu cang.

           Qua bc toi hau th nay vua Tong a t v mnh nh trung tam vu tru la cai au cua thien ha "Trung Hoa oi vi Man Di cung nh than ngi co t chi, van ong duoi co tuy tim mnh, cho nen noi tim la chu"
           Con nc ta khong nhng la moi r ma con la : "Ch co Giao Chau cua ngi xa cuoi tri, thc la ngoai nam coi. Nhng phan tha cua t chi v nh ngon tay ngon chan cua than ngi, tuy ch mot ngon b au, bac thanh nhan lai khong ngh en hay sao ? Cho nen phai m long ngu toi cua ngi e thanh giao cua ta trum."
           Qua that ay la mot li noi cc ky ngao man Vua ncTong va Vng Vu Xng la ngi rat am hieu Y Hoc, ong da ch cach ieu tr nh sau : khong yen th phai dung thuoc thang e cha. Cha ma khong cong hieu th lai phai cham cu cho ky khoi, khong phai la khong biet thuoc thang th ang mieng ma cham chch th rach da.
           ai Hanh Hoang e va dan toc Viet cung la nhng ngi uyen bac ve Y Ly va ong ta cung cac tng lanh , dan binh a ieu tr cho cai tinh cach ngao man , xac lao , ke ca , pho trng cua Tong Vng bang mot nghe thuat cham cu tuyet vi a lam rach da Tong Vng

           e cap cu cho mot benh nhan ra khoi cn u toi , hon me cac thay thuoc thng cham vao cac dau ngon tay chan , cho ma Tong Vng a tng noi en
           ai Viet S Ky Toan Th , phan Ban ky , quyen 1 trang 220 chep chuyen cham cu cua nh sau :
           Nam Tan T 981, mua xuan thang 3 Hau Nhan Bao, Ton Hoang Hng en Lang Sn, Tran Kham To en Tay Ket, Lu Trng en song Bach ang, Le ai Hanh t lam tng i chan giac, sai quan s ong coc ngan song. Quan Tong lui, lai en song Chi lang (song Thng). Vua sai quan s tra hang e du Hau Nhan Bao nhan o bat c em chem. Bon Kham To nghe tin thuy quan thua tran dan quan ve, vua em cac tng anh, quan Kham To thua to, chet qua na, thay chat ay ong, bat c tng giac Quach cong Bien, Trieu phung Hng em ve Hoa L. at nc qua cn song gio
           Giang nam chuyen van s nha Tong la Ha trong Tuyen em viec Nhan Bao thua chet tau len. Vua Tong xuong chieu rut quan ve, sai s qu trach bon Lu Trng, Gia Thc, Vng Soan. Trng om chet, Ton Hoang Hng cung b beu au ch, Soan b giet Ung Chau."
           The mi hay nghe thuat cham cu cua ai Hanh Hoang e thuoc vao bac thng tha oi vi Tong thai Tong
           Con nh oi vi Hot tat Liet th bc toi hau th cua ong ta lai tr thanh mot bai ieu tang cho O Ma Nhi ,Trng Ngoc , A Ba Tri va cho cac quan nhan Mong Co bo mang tren song Bach ang di nhng coc nhon, tren cac day nui a voi Trang Kenh , , tren tng cay so dan ve bien gii Trung Quoc , trong giong nc xanh ky dieu cua bien Luc Thuy - Van on - Ha Long va trong cuoc chien xam lang khong thanh nay Bc toi hau th cung a tr thanh bc tuyet tnh th cua Hot tat Liet danh cho con trai la thai t Thoat Hoan khi v chua te Mong Co nay ngam ngui uoi a con trai mnh ra Dng Chau va ha lenh suot i khong cho gap mat